علم تے عرفان نل پہریا تخلیق کار ، عبدالرحمان واصف

تو کیسے کہتا ہے کوئی نہیں؟ نہیں کوئی ہے !

عبدالرحمان واصف کون آ ، میں اس شعر نے ذریعے تعارف کرائی شوڑیا۔ ایہہ شعر تخلیق کرنے واستے کائنات بنانے والے نال ہک اجئیا ناطہ ضروری آ جس وچ ہر کہڑی روح کی کائنات نے ذرے ذرے وچا ہک آواز اشنی ۔”اَلَستُ بِرَبِّکُم ” تے بندگی نے نشے وچ سرشار روح کائنات نال رلی تے بے ساختہ "بلیٰ” (کوئی شک و شبہ نا) آخنی ۔ تے اس اعتراف نال کائنات وچ اطمینان تے سرشاری نے نغمے کھلری گشنے ۔ یا قابلیت نی نئیں بلکے قبولیت نی گل ای ۔ کیاں جے اتھیں عمراں لنگھی گشنیاں تے بندہ ذات نی پچھان نا مرحلہ طے نا کری سکناں تے عرفانِ کائنات تے بہوں دور نی گل ای ۔

واصف نی شاعری وچ حیاتی نیاں سختیاں ، روٹی روزی نے مسئلے، کھڑکاں تے اندیشے ، اوختاں تے ناقدری سارا کیں بیان وہا پر اس سلیقے نال کہ پڑھنے والے کی دکھ درد ناں سیک یے پوہچناں، اس نی مید نئی ترٹنی۔۔ انھاں نے شعر وچ مایوسی نئی لبھنی ۔ بلکہ اوہ مشکل ویلے وی ساریاں کی سنیہہ دینے :

تیغ تفنگ نہیں
پھول اور پات بنا

واصف عام راہ کولا ہٹی تے ٹرنے والا لخاری آ۔ اوہ اپنے دوئے شعری مجموعے ” تحیر ” نے چھپنے نال بہوں مشہور ہوئے۔ دوئے شاعراں آرا انھاں تائیں ایہہ بہوں سوخا۔ کم سا۔ کہ سٹھ ستر غزلاں لخی تے چھے مہینیاں نے اندر اندر ہک ہور شعری مجموعہ چھاپے چاڑھی شوڑن آ پر انھاں ہک اوخی راہ چنی تے نکیاں ترین بحراں وچ ہک مکمل شعری مجموعہ "مختصر” نے نائیں نال چھاپی تے ادب وچ اپنے نویکلے پن ناں پکا ثبوت پیش کیتا نیں۔ ہوناں تے ایہہ چائی نا سا کہ علمی ادبی لوک انھاں نے اس نویکلے کم نی قدر کرن آ تے ادارے وی اپنا کردار ادا کرنے آ پر مادیت نے آستانے اپر متھا رغڑنے والے لوکاں نی ترجیح معیاری نہیں مقبول ادب آ۔ لیکن پذیرائی نہ لبھنے نے باوجود واصف ہمت نئی ہاری تے نانہہ یے اوہ ہتھے اپر ہتھ رکھی بئی رہیا بلکہ اس نکیاں ترین نظماں نی ہک نویں صنف متعارف کروائی شوڑی جس وچ کل سوا دو مصرعے وے ۔ تے مھاڑے جئے ماء بولیاں نے خذمت گارے واستے ایہہ ہور وی خشی نی گل ای کہ ایہہ نظماں اس نی اپنی ماں بولی پوٹھوہاری وچ یاں ۔۔ تے خاص گل ایہہ ای کہ نظماں عروضی اعتبار نال لوہکیاں ضرور یاں پر انھاں وچ خیال بہوں بڑے تے آفاقی پیش کیتے گئے۔

دنیا نی تاریخ اپر کدے نظر بائو تے ایہہ گل ساہمنے اشنی کہ مکالمے نال بڑے بڑے مسئلے حل ہوئی گشنے۔۔ تے ملخاں نے وچکار جنگاں سی بعد وی فیصلہ جرگے وچ ہے ہوناں ۔ مکالمہ نہ کرنے نال غلط فہمیاں کی بڑھاوا لبھناں ،اسے واستے عبدالرحمان واصفؔ ہور مشورہ دینیں:

چپ رہسیں آخر کد تک توں
بنڑواسیں روز مخول یرا
کج بول یرا

(آخر آپ تک خاموش رہیں گے
ہر روز اپنا مذاق بنوائیں گے
اب یہ سکوت توڑ دیں)

اساں نی اج نی دنیا اپنی سائنسی ترقی نے بہوں ٹہول کٹنی تےدنیا کی گلوبل ویلج بنائی تے تہمالاں بائیاں گشنیاں۔ پر سوچنے نی گل ایہہ ای کہ کیہہ انساناں انسانیت سکھی کہندی؟ انساناں نے دکھاں درداں ناں علاج ہوئی گا ؟ دنیا وچاپہکھ، غریبی تے دویاں نے حق مارنے ناں رواج ختم ہوئی گا ؟ نہیں ، بلکل نئیں ۔ بلکے اصل صورت حال ایہہ ای کہ سالانہ ایک سو بلین ڈالر (یعنی ایک سو ساٹھ ارب روپے ) صرف ایٹمی ہتھیاراں اپر خرچ ہونے ۔ جب کہ تاریخ دسنی کہ پہلی عالمی جنگ سچ تقریباََ 40ملین لوک مارے گئے سے ۔ حیرت نی گل ایہہ ای کہ اوہ ملخ جنھاں نے عوام بنیادی انسانی ضرورتاں سی محروم اے ، اسلحہ نی خرید و فروخت وچ اوہ وی کروڑاں ڈالر خرچ کرنے۔ حالانکہ جنگ کسے وی مسئلے نا حل نا ۔ اس واستے لوڑ ایہ ای کہ سارے جگ وچ امنِ واستے پوری دنیا وچ ہک دوئے کی قبول کری تے "پر امن بقائے باہمی نی تحریک” کی عام کیتا گچھے۔ واصف اس خیال کی کس خوب صورتی نال نظم کیتا ۔

ہک دوئے نال پھسائی سنگ تے کیہ لبھسی
آ، رلی ملی تے سارے مسلے حل کریے
ہُنڑ گل کریے

(باہم نفرت و عداوت رکھ کر کیا ملے گا
آئیے۔۔ مل بیٹھ کر سارے مسائل حل کریں
اب ہمیں (جنگ و جدل کے بجائے) مکالمہ کرنا چاہیے)

عشق کی کرے اگ نا دریا آخیا گا، جس وچا سچے عاشق کی ڈبی تے لنگھناں پیناں۔ کرے نارِ نمرود وچ ابراہیم کی ہسنیاں دسیا گا ، تے کرے انسان تاریاں سی وی اگیں عشق نیں نویں جہان لوڑناں دسناں ۔ واصف کی عشق نیں اوخے پینڈے تے اس وچ ساہمنے اشنے آلیاں مشکلاں تے قضیاں ناں مکمل ادراک آ۔ اسے واستے اوہ عشق نے جالے وچ نویں پھسنے والیاں کی پہلیاں باخبر کرناں :

کنڈے پوڑنے عشقے نی راہ اوخی
توں جے راہ ایہہ لپڑی ، دل گیر ہوسیں
لیر و لیر ہوسیں !

(خارزار عشق کا سفر بہت کٹھن ہے
اگر آپ اس راہ کے رہرو ہوئے تو دلگیر ہوں گے
ٹوٹ کر ریزہ ریزہ ہو جائیں گے)

شاعری الہام تے تھیئی ای پر اس نے نال نال اس تھی وی انکار ممکن نا کہ ایہہ کرافٹ وی آ ۔ اس واستے جہدی تے ریاضت لازمی وی ۔ علامہ اقبال ہوراں آخیا سا:

نقش ہیں سب ناتمام، خون جگر کے بغیر

نغمہ ہے سودائے خام، خون جگر کے بغیر

نویں شاعراں کی عصری مسلیاں تے معروضی حالات کی سمجھی تے عالمی تے آفاقی موضوعات اپر قلم چانا چائیناں ۔” کلیشے” سی بچی تے کوئی بکھری گل کرنے ناں چج سخناں چائیناں ۔ سرمایہ دارانہ نظام ایویں وی فراغت نے بجائے اوور ٹائم کلچر کی عام کرنا ۔ تاں جے انسان تفکر و تدبر نے بجائے فالتو دولت حاصل کرنے تائیں اپنی حیاتی ناں ساناں چاندی قربان کرنے نے مجرم بنن۔ اس صورت حال وچ لخاری تائیں ضروری آ کہ اوہ مطالعہ تے مشاہدہ کرنے نی عادت بائے۔ تے مشہوری نے حصول واستے اپنیاں صلاحیتاں ضائع کرنے نے بجائے کوئی وقیع کم کرے ۔ جسرے شیلے ،بائرن کی لخیا سا

"کوئی اجیئی  چیز تخلیق کرو جیہڑی روحِ عصر نے مطابق وی ویہہ تے سوہنی وی ”

واصف وی شاعراں نی توجہ اس پاسے اسرے آنناں :

بندیاں ناں درد یرو کد تک
خشبو، پھل ، کونجاں ، مور لخو
کج ہو ر لخو

(یہ لوگوں کے شکوے گلے تا بکے
خوشبو، پھول، کونجوں اور مور پر لکھو
کچھ منفرد لکھو)

میں عبدالرحمان واصف کی بہوں بہوں مارخاں پیش کرناں۔ انھاں نی ہمت، لگن تے مستقل مزاجی نی داد دینا۔ تے ایہہ وی آخناں چاہناں کہ ادب کدے وی اکثریت ناں مسئلہ نا رہیا، ایہہ اقلیت تے خواص ناں مسئلہ۔ اس واستے اپنا کم جاری رکھو۔ ناقدری سارے بڑے لوکاں ناں مسئلہ رہیا تے آئندہ وی رہسی۔ تساں نظم نے نال نال اپنی نثر اپر وی توجہ دیو تے فیصلہ کل نے مورخ اپر چھوڑی شوڑو۔۔ اللہ پاک تساں کی استقامت دین۔ آمین