پہاڑی زبان ساہڑی پچھان تے اس نے لخاری ساہڑا مان

ماء بولی ناں انسانی زندگی وچ بہوں اہم مقام دا، کیاں جے بچہ ماں بولی نی مدد کنے اے ماحول کنے اپنے تعلق نی شناخت کرنا، یا انسان کنے اس نے تعلقات ناں آغاز ہونا۔  نِکیا عمری وچ سکول گچھے سی پہلیاں ہر بچہ بہوں سارے لفظ جانناں ہونا۔ اس ناں مطلب یوء آ جے سکول گچھے سی پہلیاں اُس اپنیاں ماؤ کولا بہوں سارا کی سکھیا ناں ہونا دا۔ بعد وچ اس ناں واسطہ کتاب تے استاد کنے پیناں۔

جیڑے مُلخ اپنے بچیاں کی مُنڈھے نی تعلیم ماء بولی وِچ دینے، اُتھیں بچیاں کی سکول اوپرا اوپرا نئیں لگناں بلکن بچیاں کی کتاباں اپنیاں اپنیاں لگنیاں۔ بچہ کتاب بہوں بہلا سمجھی ایناں۔

جیہڑے مُلخ ماء بولیا وِچ نئیں پڑھانے، اُتھیں بچے کی کتاب سمجھے تائیں کافی ویلا لگناں۔ اوہ پہلیاں پٹی یاد کرنا، فیر جوڑی جوڑی لفظ بنانا۔ بچے نے پہلے ترے چار سال لفظیں نی پچھان اُپر لگی اینے۔ فیر اس کی دوئیا زباناں وِچ کتاب چنگی وی نئیں لگنی، جس گلا اکثر بچے سکول چھوڑی نسی اینے۔

پہاڑی مہاڑی ماء بولی دی۔ اج آپے کی یقین دیوانا مشکل دا جے پہاڑی زبان ناں ماضی اتنا سوہنا تے شان دار سا۔ یو حقیقت دی کہ پہاڑی زباناں کئی دانشور، لخاری، ادیب تے شاعر پیدا کیتے۔ پہاڑی بولے والے کئی حکمرانیں برصغیر نے مختلف علاقیاں اُپر حکومت کیتی۔ مثال نے طور اپر

اشوک تے راجہ پورس نے درباریں نی زبان پہاڑی سی۔

اِس تھی علاوہ کشمیر اُپرجِنھیں بادشاہیں حکمرانی کیتی اُنھیں وچا سلطان مظفر خان، ہیبت خان، محمود خان، حسین خان، زبردست خان تے شیر احمد خان نے دور نی سرکاری تے درباری زبان وی پہاڑی سی۔ کشمیر نے ڈوگرہ حکمرانیں نی مادری زبان وی پہاڑی اے سی۔

پیر پنچال نے بلُے علاقے (جِنیں وچ آزاد کشمیر، جہلم، ہزارہ اور مری تک نے علاقے شامل دے) تھوں ہنی تے ہماچل پردیش نے اُپرلے علاقیاں، اتراکھنڈ نے علاقے گڑہوال تے نیپال تک نے وسیع خطے وچ پہاڑی زبان بولنونی۔

زبانیں نے ماہرین پہاڑی زبان نی ترے بڑی شاخیں وچ بنڈھ کیتی۔

• مشرقی پہاڑی:  پہاڑی زبان نی یاء شاخ نیپال وچ بولنونی۔ اِس کی مقامی لوک ”خشورہ“ آخنے۔
• وسطی پہاڑی: پہاڑی زبان نی یاء شاخ اتراکھنڈ وچ بولنونی۔ اُتھیں اِس کی گُڑ والی دے کومونی آخنے۔
• مغربی پہاڑی: یاء پہاڑی زبان نی تِری شاخ دی، جیہڑی ہماچل پردیش، جموں ڈویژن، آزاد کشمیر، سطح مرتفع پوٹھوہار، مری، ہزارہ تے پشاور وچ لہجیاں نے فرق کنے بولنونی۔

پہاڑی زبان کتنی ہک پرانی دی اس ناں اندازہ تُس اِیہاں لائی سکنیا جے شمالی ہند وچ لِخنوئے والی پہلی کتاب ”بھرت کتھا“ پہاڑی وچ لِخنوئی سی۔ ہک تحقیق نے مطابق پہاڑی زبان برصغیر نی قدیم ترین زبانیں وچا ہک زبان دی جس نی جائے پیدائش قدیم گندھارا نی سرزمین دی، جس کی خطہ دردستان آخنے سے۔ یوء خطہ دریائے سندھ تے جہلم نے درمیان پھیلا ناں دا، اِس خطے وچ لہجیاں نے فَرقے کنے ہمیشہ پہاڑی ہے بولنونی رئی، جس کی اج کئی دیگر نائیں کنے وی پکارنونا۔ جیاں پارمی، ہندکو، ڈوگری، پوٹھوہاری وغیرہ۔ علم لسانیات نے مطابق پہاڑی زبان کی ہند آریائی زبانیں نے زُمرے وچ شمار کیتیا جانا۔ صدئیں تھی انسان نے رابطے ناں وسیلہ بنتے والی اِس زبان وچ اج سنسکرت، ہندی، اُردو، فارسی، عربی، ترکی، راجستھانی، ہریانوی، گجراتی تے کشمیری زبانیں نے الفاظ شامل ہوئی اے۔

پہاڑی زبان نے رسم الخط نی گل کیتی گچھے تے مختلف زمانیاں تے مختلف علاقیاں وچ اِس نے رسم الخط وی مختلف رئے، جیاں ٹاکری، دیوناگری، شاردالپی تھی علاوہ شاہ مکھی، گرمکھی۔ ہُن مغربی پہاڑی ناں رسم الخط مذہب نی بنیاد اُپر تقسیم ہوئی آ۔ ہماچل پردیش دے جموں نے ہندو اِس کی دیونا گری رسم الخط وچ لِخنے۔ ہماچل پردیش نے علاقیاں نے سکھ اِس کی گرمکھی رسم الخط وچ لِخنے۔ جموں، پیر پنجال تے پاکستان وچ رئے والے مسلمان اس کی عربی رسم الخط وچ لِخنے۔

نیپال تے ہندوستان وِچ پہاڑی زبان وِچ ادب وی تخلیق ہونا۔ اِنھیں ناں اپنا معیاری رسم الخط وی تیار ہوئی آ۔ اپنی ہک الگ فلم انڈسٹری موجود دی۔ ابتدائی تعلیم سوں ہنی دے یونیورسٹی تک تدریس وی ماء بولی وچ ہونی۔ بلکن بہوں ساری یونیورسٹیاں وِ چ پہاڑی ناں شعبہ وی قائم دا۔ ہماچل پردیش وچ بولنوئے والی مغربی پہاڑی جس کی "مہاشو پہاڑی” آخنے، تے جموں نے ہندو اکثریتی علاقیاں وچ بولنوئے والی پہاڑی جس کی "ڈوگری” آخنے اِنھیں وی پچھلیا نصف صدیا وچ تدریس، ادب، فلم، ٹی وی ڈرامیاں نے حوالے کنے خاصی ترقی کیتی۔ لیکن افسوس نی گل دی جے۔۔۔۔

آزاد کشمیر نے 96 فیصد حصے، مقبوضہ کشمیر نے 26 لکھ لوکیں تھی علاوہ پوٹھوہار، کوہ مری تے ہزارے وِچ بسنے والیاں لکھیں لوکیں نی ماء بولی صرف بول چال تک ہے محدود ہوئی تے رئی ایئی۔ بلکن لنگ تہیاڑے اِس نے وجود کی وی سنگین خطرات لاحق دے۔

کہلیاں کہلیاں کوششاں جاری دیاں لیکن سرکاری سطح اُپر ساہڑی ماء بولی بہوں بُریا طرح نظر انداز ہووے پئی نی۔ جس گلا پہاڑی زبان بولے والیاں نی نویں نسل اپنی مادری زبان بولی وی نئیں سکنی دے سمجھی وی نئیں سکنی۔ اس گلا ضروری آ جے اساں سارے رلی ملی تے پہاڑی زبان نی بقا تے فروغ تائیں کم کراں۔ جیہڑے لوکیں پہاڑی زبان اُپر کم کرنے اُنھیں کی تھاپنا دیاں، اُنھیں نی مدد کراں، اُنھیں ناں او کم آنس دُویاں لوکیں تک پوہچاں۔

ہُن پہاڑی زبان وِچ شاعری وی ہونی، رسالہ وِی چھاپنونا، ناول، افسانے، سفرنامے، کہانیاں، ترجمے وِی ہونے لیکن سارا کم اپنی مدد آپ نے تحت ہونا۔ سرکاری طور اُپر کوئی اے جیئا ادارہ نئیں جیہڑا تصنیف و تالیف تائیں اِنھیں لِخاریاں نی مدد کری سکے۔ پرائیویٹ وِی کوئی اے جئی تنظیم نئیں جیڑی پہار ہولا کری سکے۔

اِس ویلے تک چھپنے والیاں کتاباں اپنی مدد آپ نے تحت شائع ہویاں۔اِس گلا بہوں ضروری دا جے پہاڑی زبان نے بادھے تائیں ہک فاونڈیشن بنائی گچھے، جیہڑی پہاڑی معیاری ادب نے فروغ تائیں کم کرے۔

اوہ لوک جنھیں نی ماء بولی پہاڑی زبان دی تے اوہ اس نال ہِلس محبت رکھنے تے انھیں نی مالی پوزیشن بہتر دی اوہ مالی حصہ بائین تاں جے ساہڑے پہاڑی لِخاریاں ناں پہار ہولا ویہہ۔

آخر اُپر پہاڑی زبان نی ہک نانوی نکور شاعرہ سکائی اینجل ہوریں نی ہک غزل تُسیں نی خِذمُت وِچ پیش دی۔جس وِچ اُنھیں پہاڑی زبان نے لِخارِئیں کی تھاپنا دِتا نا۔

شاعر جہیڑے پہاڑی لخنے
اپنی جان او کاڑھی لخنے

سوہنی ستھری پہاڑی لخنے
انگلش چھوڑی چھاڑی لخنے

اپنے دل نی گل وی دسنے
تھوڑی تہاڑی مہاڑی لخنے

"پیار نے دِیوے بالی” بالی
ہِلس کہانی ساہڑی لخنے

"سولی ٹنگی لو” نے شاعر
نکتے، رَمزاں تاڑی لخنے

"دِیوا بلنا رہ” تے چنگا
رَت اپنی او ساڑی لخنے

دسنے "خُشیاں سانویں رکھا”
گل نی ہک وی ماڑی لخنے

غزنی جی وی "سِکھّاں” دینے
جسلے کہانی ساہڑی لخنے

اپنے دیسے نی گل بانے
ہل، جندرا تے باڑی لخنے

ساڑا مان لِخاری سارے
جہیڑے اج کل پہاڑی لخنے

اینجل انھیں اُپر صدقے
جہیڑے سمبل، چہاڑی لخنے

۔۔۔۔۔۔۔

ممتاز غزنی۔۔۔ پھاگوعہ۔۔ آزاد کشمیر

بہ شکریہ۔۔۔ روزنامہ "تلافی”