فیصل عرفان نی کتاب "پوٹھوہاری اکھانڑ تے محاورے”

لخت: راشد عباسی 

کسے وی علاقے نی زبان اُس علاقے نی تہذیب تے ثقافت نال جُڑی ہوئی ہونی،زبان خالی خولی لفظاں نا مجموعہ نئی ہونی بلکہ ایہہ ہک فرد نے نال نال ہک قوم کی وی اس نی شناخت بخشنی۔ اَساں آخی سکنے آں جے تہذیب و ثقافت نی تشکیل، بقا، تے بادھے وچ زبان نا کردار بہوں اہم ہونا آ۔ جتھیں تک تعلق آ لوک آخاناں نا، تے اِیہہ تہذیبی خزانے نے اوہ قیمتی موتی ہونے جِنھاں نیں وجود وچ اشنے وچ صدیاں تے زمانے لگنے۔ اِیہہ سینہ بہ سینہ تے نسل دَر نسل منتقل ہونے والیاں اُوہ حکمت پَہریاں، سیانیاں گَلّاں ہونیاں جنھاں نے خالق نے بارے وِچ یقینی طور اَپر کج نا آخیا گچھی سکناں بلکن اِیہہ عوامی ذہانت تے اجتماعی تجربے نا اُوہ بہترین اظہار ہونا کہ اس کی بجا طور اَپر کوزے وِچ دریا بند کرنا آخیا گچھی سکناں۔ کدے اَساں لوک آخاناں اَپر غور کریے تے اَساں کی پتہ لگنا آ جے آخاناں نا ظاہری نے بجائے چھپیا وا مطلب اصلی ہونا۔ جیہڑا غور کرنے اپر سمجھے وِچ اَشناں آ۔ جس رے”اکھّیں مَتھّے اپّر رکھنا“۔ بظاہر کسے واسطے ایہہ ممکن نا کہ اُوہ اپنیاں اکھیں متھے اپر رکھی سَکّے۔  پر جسلے کوئی بندہ اُکّا بے دید ہوئی گچھے تے اس واسطے ایہہ آخیا گشناں۔ جسلے بندہ اکھیں متھے اپر رکھسی تے اوہ تھلے نا دکھن لگا تے جسلے کوئی اپنے ساہمنے والے کی دکھسی یے نانہہ تے اس نی گل کیہہ سنسی تے دید کیہ کرسی۔

آخاناں نے اندر کدے کھوج کیتی گچھے تے زبان نی تاریخ، رسم و رواج، طبقاتی بَنڈھ، عقیدے، کم کار تے پیشے وی چھپے ہوئے ہونے۔ جس رے،”ہل خراب تے سَٹ اوگے کی“، ”پانی چھیلیاں مکھن نا چڑھناں“ انھاں آخاناں کی پڑھنے نال اساں کی پتہ لگناں جے جس علاقے نے ایہہ آخان اے اُتھّیں نے لوک زمیناں وچ رائی بیجائی واسطے ہل، داند استعمال کرنے تے دُدھ، کیہہ، مکھن، لَسی کھانے پینے والے زمیندار اے۔

”کج دانے گِلّے تے کج جَندر ٹِہلّے“۔  دانے اساں کی ایہہ دسنے کہ ایہہ معاشرہ اپنیاں زمیناں وچ محنت مشقت کری تے فصلاں لاناں، تے نالے اس تہذیب نا ہک ہور شہکار ”جَندر“وی ہونا سا یعنی آٹا پیہنے والی اوہ چَکّی جیہڑی پانی نال چلنی ہونی سی۔ ہن تے لوک مِلاں نا چِٹّا آٹا کھانے اس واستے نویاں نسلاں کی کیہہ پتہ جَندر کیہہ ہونا سا۔

”ویلے نیاں نمازاں تے کویلے نیاں ٹکراں“، ”نائیاں سنتا، کیں سارے گرائیاں سنتا“، ”بے رنگ لفافے آرا مڑی اشناں“ جئے آخاناں اپر غور کری تے اساں لوک دانش، طبقاتی معاشرے نی نفسیاتی کیفیت تے حالات نے بدلاؤ نا اندازہ وی لائی سکنے آں۔

آخاناں نی زبان عموماً سوہنی ہونی۔  تے کئی آخاناں وچ شعریت یا نغمگی وی دکھی گچھی سکنی۔ نالے اکثر آخان مختصر تے ہکے فقرے اپر مشتمل ہونے۔ ”ماء پِہنّے، تے پُتّر کہوڑے کِہنّے“، ”جہڑی چھاننی، اُوہے جاننی“۔

بہوں سارے پڑھنہاریاں کی شاید یوء نہ پتہ وے جے ہر آخان نے نال ہک کہانی جُڑی ہوئی ہونی۔ پر ایہہ آسان گل نئی جے ہر آخان نے پِچھّیں چھَپّی ہوئی کہانی کی ہر کوئی آسانی نال لوڑی کِہنّے۔ مثلاً یوء آخان دِکھّو؛ ”اَنھّے کی کَیہ چائیناں دو اَکھّیں“۔ بندے کی جس شے نی حاجت ہونی، اوہ اُوئے مَنگناں۔ کہانی بیان کرنے والے دَسنے جے ہِک بہوں بڑی شان والے اللہ نے ولی سے۔ اُنھاں نی اپنی خانقاہ سی، جتھیں مریداں تے طالب علماں نا میلہ لگا رہنا سا۔ ہفتہ وار ہک ذکر نی محفل وی جمنی سی تے درس وی ہونا سا۔ تاں جے لوک اپنے نفس نی اصلاح کری تے اپنے دوئے جہان چنگے کری سکن۔ اللہ والے اُتھّیں موجود لوکاں کولا اُنھاں نِیاں حاجتاں وی پُچھنے سے تاں جے دعا کرنیاں اُنھاں نِیاں حاجتاں اللہ پاک نے ساہمنے پیش کری سکن۔ ہک تیہاڑے اُنھاں نے درس وچ ہک اَنھّاں بندہ وی شامل وہا۔ حضرت ہوراں جسلے اُس نی حاجت پُچھّی تے اُس بے ساختہ آخیا ”اَنھّے کی کَیہ چائیناں، دو اَکھّیں“۔
پوٹھوہاری وے یا گوجری، ہندکو وے یا پہاڑی، ضرورت اس گل نی ای جے ساریاں ماء بولیاں نے لخاری رلی ملی تے کم کرن۔ اس طرحے جسلے بہترین دماغ رلی تے کم کرسن تے ساہڑیاں ساریاں مٹھیاں ماء بولیاں بادھا کرسن۔ گلوبلائزیشن یا کارپوریٹو کریسی انگریزی زبان نی لمبڑداری قائم کرنے واسطے ماہتڑ ملکاں نے لوکاں کولا انھاں نیاں ماء بولیاں کھوَسّی تے انھاں کی انھاں نی پچھان سی محروم کری شوڑیا۔ نالے لوکاں نے اندر ہک دُوئے نے خلاف نفرت تے تعصب وی پیدا کیتا گا۔  لوکاں تے زباناں کی نکے بڑے تے حقیر تے اعلی نے خانیاں وچ بَنڈیا گا تاں جے لوک اپنی اصلیت نال نانہہ جُڑی سکن۔ ایہے وجہ ای جے کئی ہک ماء بولیاں مرنے نے شدید خطریاں نال دوچار ہوئی گیاں۔

پوٹھوہار نی تہرتی نی خُش قسمتی سی جے اِتھّیں باقی صدیقی، باوا شیر زمان، اختر امام رضوی تے سیّد آلِ عمران ہوراں جئے کئی لوک جمے، جنھاں اپنی ماء بولی نی خذمت واسطے تیہاڑ رات ہک کیتے۔  ایہہ ہستیاں موتُو کی تھلے لائی تے ہمیش واسطے جینے نا سامان کری گئیاں۔ شیراز طاہر، یاسر کیانی تے شکور احسن ہوراں جئے لوک ہن وی اپنی ذات وچ ہک کاروان نی شکل وچ کم کرنے پئے تے نویں نسل کی انھاں نے علم تے تجربے سے پہرپور فائدہ چاناں چائیناں تاں جے پوٹھوہاری دن دوگنا رات چوگنا بادھا کرے۔

جتھے تک شاعری نا تعلق آ، اوہ تے ساریاں ماء بولیاں وچ تھوڑی بوہت ہونی پئی، پر لوڑ ایس گل نی ای جے نثر لخی گچھے تے ہور سنجیدہ کم کیتے گچھن۔ فیصل عرفان کی ہک پوٹھوہاری شاعر نے طور اپر پڑھنے والے کافی عرصے سی جاننے سے، پر ہک کھوجی تے محقق فیصل عرفان نال لوکاں نا تعارف انھاں نی کتاب "پوٹھوہاری اکھانڑ تے محاورے” چھپنے نال وہا۔  تے اجئے تحقیقی کم کرنے وچ کیہ کیہ مشکلاں پیش اشنیاں، ایہہ تے کوئی فیصل عرفان کولا پُچھے، کیاں جے ”جیہڑی چھاننی، اُوہے جاننی“۔

کسے زمانے وچ علمی ادبی حلقے لخاریاں نی تربیت نا بہوں چنگا ذریعہ ہونے سے، جتھیں سخنے والے بڑے لخاریاں کولا مجلسی علم نے ذریعے اُٹھنے بہنے تے گل بات کرنے سی کِہنّی تے لفظاں کی بہتر طریقے نال برتنے نی اٹکل سخنے ہونے سے۔ فیر ”سوشل میڈیا“ اجئی تھرتھلی مچائی جے ہر بندہ اپنے تائیں ”استادِ اعظم“ سمجھن لگی پیا تے اس ماحول وچ وقیع تے سنجیدہ کم کرنے والے لوک کدرے کُھلی گئے۔ فیصل عرفان ہوراں کی بہوں مارکھاں ہون جے اُنھاں اِس غیر علمی ماحول وچ وی نہ صرف ماء بولی نے حقیقی خذمت کار ہونے نا ثبوت دِتّا بلکن یوء وی ثابت کیتا نیں جے نآں نمود، بلھے بلھے تے واہ واہ نے بجائے انھاں نی ترجیح ماء بولی نی خذمت تے حقیقی علمی ادبی کم آ۔ اللہ پاک انھاں کی استقامت دین تے انھاں نے جذبیاں کی سلامت رکھن۔ آمین